Özgüven, kişinin kendisini nasıl değerlendirdiği ve kendi becerilerine ne ölçüde güvendiğiyle yakından ilişkilidir. Her insan bazı konularda kendisini güçlü hissederken bazı alanlarda daha çekingen olabilir. Ancak kişinin sürekli kendisini yetersiz görmesi, hata yapmaktan yoğun biçimde korkması ve başkalarının değerlendirmelerine göre hareket etmesi günlük yaşamını zorlaştırabilir.
Bu nedenle “Özgüven eksikliği belirtileri nelerdir?”, “Özgüven neden düşer?”, “Kendime neden güvenemiyorum?” ve “Özgüven nasıl geliştirilir?” gibi sorular sık araştırılan konular arasındadır.
Özgüven yalnızca sosyal ortamlarda rahat konuşabilmek anlamına gelmez. İş hayatından ilişkilere, karar verme süreçlerinden kişinin kendisine yönelik iç konuşmalarına kadar birçok alanda etkili olabilir.
Özgüven Nedir?
Özgüven, kişinin kendi yeteneklerine, kararlarına ve sorunlarla başa çıkabilme kapasitesine yönelik değerlendirmesi olarak düşünülebilir.
Özgüveni yüksek olmak kişinin her konuda başarılı olduğuna inanması veya hiç hata yapmayacağını düşünmesi anlamına gelmez.
Daha sağlıklı bir özgüven anlayışında kişi güçlü ve gelişime açık yönlerini birlikte görebilir. Hata yaptığında bunu kişiliğinin tamamına yönelik bir başarısızlık olarak değerlendirmek yerine yaşanan belirli bir durum olarak ele alabilir.
Özgüven sorunlarında ise kişi tek bir olumsuz deneyimden yola çıkarak kendisine yönelik çok daha genel sonuçlara ulaşabilir.
Örneğin:
“Bu işi yapamadım, demek ki beceriksizim.”
“Beni beğenmedi, demek ki yeterince iyi değilim.”
“Yanlış bir şey söyledim, herkes beni yetersiz bulmuştur.”
gibi düşünceler ortaya çıkabilir.
Özgüven Eksikliği Belirtileri Nelerdir?
Özgüven sorunları herkeste aynı biçimde görülmez.
Sık karşılaşılan bazı belirtiler şunlardır:
- Kendini sürekli başkalarıyla kıyaslamak
- Kendi başarılarını küçümsemek
- Hata yapmaktan aşırı korkmak
- Karar verirken sürekli başkalarının fikrini sormak
- Eleştiriye karşı yoğun hassasiyet göstermek
- “Hayır” demekte zorlanmak
- Kendi ihtiyaçlarını geri plana atmak
- Yeni şeyler denemekten kaçınmak
- Başarısız olacağına peşinen inanmak
- Sosyal ortamlarda geri planda kalmak
- Sürekli onay beklemek
- Kendisi hakkında olumsuz konuşmak
- İltifatları kabul etmekte zorlanmak
- Başarıları şansa bağlamak
- Başkalarının beklentilerine göre hareket etmek
Bu davranışlardan bir veya birkaçının görülmesi tek başına ciddi bir özgüven problemi olduğu anlamına gelmez. Önemli olan davranışların sürekliliği ve kişinin hayatına ne ölçüde yön verdiğidir.
Özgüven Eksikliği Neden Olur?
Özgüven üzerinde birçok farklı faktör etkili olabilir.
Çocukluk dönemindeki deneyimler, aile içindeki iletişim biçimi, okul yaşamı, sosyal ilişkiler, eleştirilme, dışlanma veya başarısızlık deneyimleri kişinin kendisine yönelik algısını etkileyebilir.
Örneğin sürekli eleştirilen bir çocuk zaman içerisinde yaptığı şeylerin yeterli olmadığına inanabilir.
Benzer şekilde kişinin başarılarının sürekli görmezden gelinmesi veya başkalarıyla karşılaştırılması da kendine yönelik değerlendirmelerini etkileyebilir.
Ancak özgüven yalnızca çocukluk deneyimleriyle belirlenmez. Yetişkinlikte yaşanan ilişki problemleri, iş kaybı, başarısızlıklar veya uzun süreli stres de kişinin kendisine duyduğu güveni azaltabilir.
Kendini Sürekli Başkalarıyla Kıyaslamak Özgüveni Etkiler mi?
Kıyaslama, özgüveni etkileyebilecek önemli davranışlardan biridir.
İnsanların kendisini başkalarıyla karşılaştırması zaman zaman doğal olabilir. Ancak bu karşılaştırma sürekli hale geldiğinde kişi çoğunlukla başkalarının güçlü yönleriyle kendi zayıf yönlerini karşılaştırabilir.
Sosyal medya bu süreci daha da belirgin hale getirebilir.
Kişi diğer insanların yalnızca başarılarını, güzel anlarını veya olumlu yönlerini gördüğü için kendi hayatını daha yetersiz değerlendirmeye başlayabilir.
Bu durum:
“Ben neden böyle değilim?”
“Ben geride kaldım.”
“Herkes benden daha başarılı.”
gibi düşüncelerin artmasına neden olabilir.
Özgüven Eksikliği ve Sosyal Kaygı Aynı Şey midir?
Özgüven sorunları ile sosyal kaygı birbiriyle ilişkili olabilir ancak aynı kavram değildir.
Kişi genel olarak kendisine güvenebilir ancak sosyal ortamlarda değerlendirilme korkusu yaşayabilir.
Bunun tersine, bir kişi sosyal ortamlarda rahat görünmesine rağmen kendi yetenekleri konusunda yoğun güvensizlik yaşayabilir.
Bu nedenle kişinin yaşadığı zorluğun yalnızca “özgüven eksikliği” olarak adlandırılması her zaman yeterli olmayabilir.
Altında kaygı, mükemmeliyetçilik, geçmiş deneyimler veya olumsuz benlik algısı gibi farklı süreçler bulunabilir.
Sürekli Onay Beklemek Neden Olur?
Özgüven sorunu yaşayan kişiler kararlarının doğru olduğundan emin olmakta zorlanabilir.
Bu nedenle çevresindeki insanlardan sürekli onay alma ihtiyacı hissedebilir.
“Böyle yapmam doğru mu?”
“Sence iyi görünüyor muyum?”
“Yanlış bir şey söylemedim, değil mi?”
gibi sorular sıklaşabilir.
Başkalarından alınan olumlu cevap kısa süreli rahatlama sağlayabilir.
Ancak kişi kendi değerlendirmesine güvenmeyi geliştirmediğinde bir sonraki durumda yeniden onaya ihtiyaç duyabilir.
Bu nedenle sürekli onay arayışı zaman içerisinde bağımlı bir döngüye dönüşebilir.
Özgüven Eksikliği İş Hayatını Nasıl Etkiler?
Özgüven sorunları kişinin iş yaşamında fırsatları değerlendirmesini zorlaştırabilir.
Kişi yeterli bilgi ve deneyime sahip olduğu halde:
- terfi istemekten çekinebilir,
- toplantılarda fikirlerini söylemeyebilir,
- yeni bir işe başvurmaktan vazgeçebilir,
- yaptığı işi sürekli yetersiz görebilir,
- hata yapmamak için aşırı zaman harcayabilir.
Bu durum dışarıdan bakıldığında düşük motivasyon gibi görünebilir.
Ancak kişinin zihninde çoğu zaman “Yeterince iyi değilim” düşüncesi bulunabilir.
Kişinin kendi yeterliliğini gerçekçi biçimde değerlendirebilmesi önemlidir.
Özgüven Eksikliği İlişkileri Etkiler mi?
Özgüven sorunları romantik ilişkilerde ve arkadaşlıklarda da etkili olabilir.
Kişi karşısındaki insanı kaybetmekten korktuğu için kendi sınırlarını ifade etmekte zorlanabilir.
İstemediği şeylere “evet” diyebilir.
Kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.
Bazı kişiler ise terk edilme veya reddedilme korkusu nedeniyle ilişkilerde aşırı hassas hale gelebilir.
Karşı tarafın küçük davranışlarını bile “Artık beni sevmiyor” şeklinde yorumlayabilir.
Sağlıklı ilişkilerde kişinin hem karşı tarafın hem de kendi ihtiyaçlarını dikkate alabilmesi önemlidir.
“Hayır” Diyememek Özgüven Eksikliği Belirtisi Olabilir mi?
Her “hayır diyememe” durumu özgüven problemi değildir.
Ancak kişi başkalarının kendisini sevmeyeceğinden, kırılacağından veya kızacağından korktuğu için sürekli kendi isteklerinden vazgeçiyorsa sınır koyma konusunda güçlük yaşıyor olabilir.
Kişi istemediği halde sorumluluk alabilir.
Zaman içerisinde bu durum yorgunluk ve öfke birikimine neden olabilir.
Sınır koymak karşıdaki insanı reddetmek anlamına gelmez. Kişinin kendi ihtiyaçlarını da ilişki içerisinde görünür hale getirmesidir.
Mükemmeliyetçilik Özgüveni Nasıl Etkiler?
Mükemmeliyetçi kişiler kendileri için çok yüksek standartlar belirleyebilir.
Başarıların büyük bölümü yeterli görülmezken küçük bir hata yoğun biçimde önemsenebilir.
Örneğin kişi bir sınavdan 95 aldığında başarısına odaklanmak yerine kaybettiği 5 puanı düşünebilir.
İşinde birçok şeyi doğru yaptığı halde tek bir hatayı günlerce zihninde tekrar edebilir.
Bu değerlendirme biçimi kişinin kendisini sürekli eksik hissetmesine neden olabilir.
Zaman içerisinde “Başarılı olmadıkça değerli değilim” gibi katı düşünceler gelişebilir.
Özgüven Nasıl Geliştirilir?
Özgüven tek bir davranışla bir anda değişen bir özellik değildir.
Kişinin kendisine yönelik değerlendirmelerini ve davranışlarını zaman içerisinde fark etmesi gerekebilir.
Özgüveni destekleyebilecek bazı adımlar şunlardır:
- Gerçekçi hedefler belirlemek
- Başarıları küçümsememek
- Yapılan hataları kişiliğin tamamıyla özdeşleştirmemek
- Sürekli kıyaslama alışkanlığını fark etmek
- Küçük kararları kendi başına vermeye çalışmak
- Yeni deneyimlerden tamamen kaçınmamak
- Kendi ihtiyaçlarını ifade etmek
- Gerektiğinde sınır koymak
- Olumsuz iç konuşmaları fark etmek
- Güçlü yönleri kadar gelişime açık yönleri de gerçekçi değerlendirmek
Kişinin kendisine güvenebilmesi için hiçbir zaman başarısız olmaması gerekmez.
Özgüven, başarısızlık veya hata ihtimaline rağmen kişinin kendisini tamamen değersiz görmemesiyle de ilişkilidir.
Olumsuz İç Konuşma Nedir?
İnsanların gün içerisinde kendileriyle ilgili birçok düşüncesi olabilir.
Bazı kişilerde bu iç konuşma yoğun biçimde eleştirel hale gelebilir.
“Beceriksizim.”
“Kimse beni ciddiye almıyor.”
“Bunu kesin yapamayacağım.”
gibi düşünceler zaman içerisinde otomatikleşebilir.
Kişi bu düşünceleri gerçek bir değerlendirme olarak kabul etmeye başlayabilir.
Oysa düşüncelerin var olması onların mutlaka gerçeği yansıttığı anlamına gelmez.
Olumsuz iç konuşmaları fark etmek, kişinin kendisine yönelik değerlendirmelerini yeniden ele alabilmesi açısından önemli olabilir.
Özgüven İçin Ne Zaman Psikolojik Destek Alınabilir?
Özgüvenle ilgili güçlükler kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa psikolojik destek değerlendirilebilir.
Özellikle;
- kişi sürekli kendisini yetersiz hissediyorsa,
- eleştirilme korkusu nedeniyle fırsatlardan kaçınıyorsa,
- ilişkilerde sınır koyamıyorsa,
- başkalarının onayına yoğun ihtiyaç duyuyorsa,
- iş veya eğitim hayatında geri planda kalıyorsa,
- sürekli kendisini başkalarıyla karşılaştırıyorsa,
- olumsuz benlik algısı uzun süredir devam ediyorsa
yaşanan sürecin profesyonel olarak değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Antalya’da bireysel psikolojik destek araştıran kişiler, uzman seçerken yalnızca konumu değil eğitim, çalışma alanı ve terapi yaklaşımını da değerlendirebilir. Konyaaltı psikoloji merkezi seçenekleri incelenirken kişinin yaşadığı özgüven, kaygı veya ilişki problemlerinin uzmanın çalışma alanlarıyla uyumu da dikkate alınabilir.
Psikolojik Görüşmelerde Özgüven Nasıl Ele Alınır?
Psikolojik görüşmelerde kişinin kendisine yönelik düşünceleri ve bu düşüncelerin hangi deneyimlerle ilişkili olduğu incelenebilir.
Kişinin hangi durumlarda kendisini yetersiz hissettiği değerlendirilebilir.
Örneğin bazı kişiler yalnızca iş hayatında özgüven problemi yaşarken bazı kişiler romantik ilişkilerde veya sosyal ortamlarda daha fazla zorlanabilir.
Kişinin kaçındığı durumlar, kendisini nasıl eleştirdiği ve başkalarının değerlendirmelerine ne kadar önem verdiği ele alınabilir.
Amaç kişinin kendisini sürekli olumlu düşünmeye zorlaması değil, kendisine yönelik daha gerçekçi ve dengeli bir bakış geliştirebilmesidir.
Özgüven Geliştirmek Ne Kadar Sürer?
Bu sorunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur.
Özgüven kişinin uzun yıllar içerisinde geliştirdiği düşünce ve davranışlarla ilişkili olabilir.
Bu nedenle değişim de genellikle zaman içerisinde gerçekleşir.
Kişinin küçük başarılarını fark etmesi, kaçındığı durumlarla adım adım karşılaşması ve kendi kararlarına daha fazla güvenmeye başlaması sürecin bir parçası olabilir.
Önemli olan kısa sürede tamamen değişmekten çok sürdürülebilir ilerleme sağlamaktır.